ब्रिटिश राजवटीपूर्वी, महाराष्ट्रातील जनजातींचे जीवन निसर्गाशी पूर्णपणे एकरूप झालेले होते. त्यांच्या परंपरा, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक संरचना या सर्वांनी त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातून आकार घेतला होता.

१. भिल्ल समाज:

"भिल्ल" ही भारतातील सर्वात मोठ्या जनजातींपैकी एक आहे, जी प्रामुख्याने सातपुडा पर्वतरांगा आणि खान्देश भागात स्थायिक झाली आहे. "भिल्ल" हे नाव मॅक्स म्युलरने केलेल्या भारतीय भाषांच्या विभागणी नुसार द्राविडी भाषेतील 'विल्लू' किंवा 'बिल्लू' या शब्दावरून आले असावे, ज्याचा अर्थ "धनुष्य" किंवा "धनुष्यबाण" असा होतो. हे त्यांच्या शिकारीमधील कौशल्याचे प्रतीक मानले जाते.

भिल्ल समाज पारंपारिकपणे शिकार, मासेमारी, अन्न गोळा करणे आणि स्थलांतरित शेतीवर अवलंबून होता. त्यांची सामाजिक रचना बहुविवाही, पितृसत्ताक कुळांमध्ये विभागलेली होती, ज्यांची नावे अनेकदा गावांवरून किंवा गणचिन्हांवरून ठेवलेली असतात. गावातील ज्येष्ठ आणि प्रतिष्ठित व्यक्तींच्या पंचायत व्यवस्थेद्वारे सामाजिक वाद सोडवले जातात.

भिल्ल समाजाची कला निसर्गाशी जुळलेली आहे. त्यांची चित्रे रंगीबेरंगी ठिपक्यांच्या माध्यमातून निसर्ग आणि स्थानिक सण दर्शवतात. भगोरिया हाट आणि नवरात्री सारखे सण या समाजात मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. करमा आणि घोर ही त्यांची प्रमुख लोकनृत्ये आहेत, ज्यात स्त्री-पुरुष दोघेही ढोल, पावरी आणि झांज सारख्या पारंपरिक वाद्यांच्या तालावर नृत्य करतात.

२. वारली समाज:

वारली समुदाय हा महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वताच्या पायथ्याशी, विशेषतः पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यांमध्ये आढळतो. 'वारली' या शब्दाचा अर्थ 'जमिनीचा तुकडा' असा होतो, जो त्यांचा भूमीशी असलेल्या सखोल संबंधाचे दर्शन घडवतो.

वारली जीवनशैली मातृ-प्रकृती किंवा 'निसर्ग माता' या संकल्पनेवर आधारित आहे. शेती हा त्यांचा मुख्य व्यवसाय आहे. नारनदेव (पावसाची / जलाची देवता) आणि वाघदेव (वाघाची देवता) यांसारख्या निसर्गदेवतांची ते पूजा करतात.

वारली चित्रकला ही त्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. ही कला तांदळाच्या पिठाचा वापर करून घरातील मातीच्या भिंतींवर काढली जाते आणि ती पारंपरिकरित्या महिलांद्वारे धार्मिक विधी आणि विशेष प्रसंगी तयार केली जाते. या चित्रांमध्ये त्यांचे दैनंदिन जीवन, लग्न आणि सणांचे प्रसंग चित्रित केलेले असतात.

तारपा नृत्य हे त्यांच्या सामाजिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, ज्यात पुरुष तारपा नावाचे वाद्य वाजवतात आणि स्त्री-पुरुष गोलाकार फेर धरून नृत्य करतात. वारली समाजात विवाहविधी एका धवलारी नावाच्या विधवा महिलेद्वारे केले जातात, ही परंपरा त्यांच्यातील महिलांचे स्थान दर्शवते. (Source: आपलं घर पालघर)

३. कातकरी समाज:

कातकरी, ज्यांना काथोडी असेही म्हणतात, हा एक अतिशय असुरक्षित आदिवासी गट (PVTG) आहे. त्यांचे नाव 'कात' या पारंपरिक व्यवसायावरून आले आहे, जो खैरच्या झाडापासून काढला जातो. कातकरी पारंपरिकरित्या भटक्या जमाती होत्या, ज्या लहान-लहान टोळ्या करून जंगलात राहत आणि उपजीविकेसाठी शिकार, मासेमारी, आणि मध व लाकूड गोळा करण्यावर अवलंबून होत्या. त्यांच्यात दोन उप-गट आहेत, 'ढोर कातकरी' आणि 'सोन कातकरी'.

कातकरी समाजात विधवा विवाह आणि प्रेमविवाह) यांसारख्या प्रथा रूढ होत्या, ज्या त्यांच्यातील सामाजिक लवचिकता दर्शवतात. त्यांचे लोकगीत आणि लोककथा त्यांच्या मौखिक परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. सांभळ, कहाळी आणि सूर या पारंपरिक वाद्यांच्या तालावर त्यांचे नृत्य होते, जे त्यांच्या सण-उत्सवाचा भाग आहेत.

४. गोंड समाज:

गोंड जमातीचा इतिहास गौरवशाली आहे. ते एकेकाळी गोंडवाना प्रदेशाचे राजे होते, ज्यात महाराष्ट्रातील विदर्भाचा पूर्वेकडील भाग, मध्यप्रदेश आणि छत्तीसगढचा काही भाग समाविष्ट होता.

गोंडांचा एक वेगळा कोया पुनेम नावाची पूजा पद्धती आहे, याची स्थापना पारी कुपार लिंगो या सांस्कृतिक नायकाने केली होती. या पद्धतीमध्ये बारादेव किंवा शंभू महादेव या सर्वोच्च देवतेची पूजा केली जाते. प्रत्येक कुळाचे स्वतःचे पेर्सा पेन नावाचे कुलदैवत असते, जे त्यांच्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे.

घोटुल ही गोंड समाजाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण सामाजिक संस्था होती. हे अविवाहित मुलामुलींसाठी एक प्रकारचे खेळघर होते, जिथे त्यांना नैतिक मूल्ये, सामाजिक कौशल्ये, नृत्य, संगीत आणि कला शिकवली जात होती. हे या मुलांना भविष्यात एक जबाबदार नागरिक बनवण्याच्या हेतूने कार्य करत होते. दंडारी नृत्य हे त्यांच्या पारंपरिक नृत्यांपैकी एक आहे. गोंड जमातीची लोककला निसर्गावर आधारित आहे आणि त्यात विविध नैसर्गिक आणि सामाजिक प्रसंग चित्रित केलेले दिसतात.

५. ठाकूर समाज:

ठाकूर किंवा ठाकर ही जमात सह्याद्री पर्वतरांगेत आढळते आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या मावळे (योद्धे) म्हणून ओळखली जाते. त्यांचे जीवन जंगलांवर अवलंबून होते आणि त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय शेती, मासेमारी, आणि हस्तकला होता. वरसूबाई, वाघ्यादेव (वाघाची देवता) आणि बयरोबा यांसारख्या देवतांची ते पूजा करतात.

६. कोकणा समाज:

कोकणा समाजाचे वास्तव्य महाराष्ट्र आणि गुजरातच्या सीमावर्ती भागांत आहे. त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय शेती आणि मासेमारी आहे. कोकणा समाजात उच्च-नीच असा भेद मानला जात नाही, ज्यामुळे त्यांना इतर जनजाती जमातींपेक्षा सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या श्रेष्ठ समजले जाते. त्यांच्या धार्मिक श्रद्धेनुसार डोंगऱ्यादेव आणि घट्यादेव यांसारख्या देवतांची पूजा केली जाते.

वसाहतवादी कायद्यांचे सांस्कृतिक आघात आणि उत्क्रांती

ब्रिटिशांनी लागू केलेल्या कायद्यांमुळे जनजातींच्या जीवनशैलीत आणि संस्कृतीमध्ये मोठे बदल घडले, ज्यामुळे त्यांच्या पारंपरिक जीवनावर मोठा आघात झाला. १८७८ आणि १९२७ च्या भारतीय वन कायद्यांनी वनांवर सरकारची मक्तेदारी प्रस्थापित केली. या कायद्यांमुळे जनजातींचे पारंपरिक हक्क, जसे की स्थलांतरित शेती आणि वनोपजांचा संग्रह करणे, बेकायदेशीर ठरवले गेले. यामुळे जनजाती त्यांच्याच वडिलोपार्जित जमिनींवर 'अतिक्रमणधारक' बनले आणि उपजीविकेसाठी त्यांना विस्थापित व्हावे लागले.

यामुळे जनजातींचे व्यवसाय संपुष्टात आले. उदा. खैरच्या झाडापासून 'कात' बनवण्याचा कातकऱ्यांचा पारंपरिक व्यवसाय वन विभागाच्या निर्बंधामुळे बंद झाला. त्यामुळे अनेक कातकरी भूमिहीन झाले आणि त्यांना रोजगारासाठी वीटभट्ट्या आणि कोळसा उद्योगात बंधित मजूर म्हणून काम करावे लागले. अशा आर्थिक अडचणींमुळे जनजातींना आजदेखील आपल्या गावापासून दूर शहरांमध्ये स्थलांतर करावे लागत आहे, ज्यामुळे त्यांच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनात मोठे बदल होत आहेत.

वारली चित्रकला, जी पूर्वी धार्मिक विधींसाठी वापरली जायची, आता एक व्यावसायिक कला बनली आहे. या कलेच्या व्यावसायीकरणामुळे जनजातींना उत्पन्नाचे साधन मिळाले असले तरी, कलेचे मूळ धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व काही प्रमाणात कमी होत आहे. वारली चित्रांमध्ये आता बस, आगगाडी, आणि मोटारींसारख्या आधुनिक गोष्टीही दिसू लागल्या आहेत, जे त्यांच्या जीवनातील बदलांचे प्रतिबिंब आहे.

त्याच प्रमाणे, गोंड समाजात कोयतूर (पर्वतवासी मानव) ही आपली मूळ ओळख पुन्हा प्रस्थापित करण्याची चळवळ सुरू झाली आहे. ही चळवळ आपली पारंपरिक भाषा, साहित्य आणि संस्कृती जपण्याचा प्रयत्न करत आहे.

महाराष्ट्रातील जनजाती समाजाची सांस्कृतिक उत्क्रांती गुंतागुंतीची आहे. त्यांचे पारंपरिक जीवन निसर्गाशी एकरूप होते, जे ब्रिटिशांच्या शोषक कायद्यांमुळे खंडित झाले. या कायद्यांनी त्यांच्या उपजीविकेची साधने हिरावली आणि त्यांच्या सामाजिक ओळखीवर कलंक लावला. स्वातंत्र्यानंतर, सरकारी धोरणे आणि योजनांमुळे त्यांना काही प्रमाणात मदत झाली असली, तरी आजही ते जमिनीच्या हक्कासाठी, सामाजिक कलंकापासून मुक्तीसाठी आणि आपल्या संस्कृतीचे जतन करण्यासाठी संघर्ष करत आहेत.

वारली चित्रकलेचे व्यावसायीकरण असो कि गोंड समाजाची कोयतूर ओळख चळवळ, हे सर्व त्यांच्या सांस्कृतिक प्रवासाचे प्रतीक आहे. जनजाती संस्कृतीला भारताचा भूतकाळ समजण्याची चूक नाही केली पाहिजे. ही संस्कृती वर्तमानातील आव्हानांना तोंड देत आणि भविष्यासाठी स्वतःला आकार देत सतत विकसित होत आहे. या प्रवासाला समजून घेणे या राष्ट्राच्या बहुआयामी आणि लवचिक सांस्कृतिक ओळखीला समजून घेण्यासाठी आवश्यक आहे.